Dubbel boekhouden: geschiedenis, systeem en wanneer pas je het toe

De term dubbel boekhouden is met de komst van boekhoudprogramma’s naar de achtergrond verdwenen.  Bij deze methode wordt iedere transactie op minimaal twee verschillende manieren verwerkt. Dat wil zeggen dat iedere transactie zowel aan de creditkant als op de debetkant op een of meerdere grootboekrekeningen wordt verwerkt. Dit vindt plaats aan de hand van bijvoorbeeld dagboeken. Je kunt hierbij denken aan kas-, inkoop- of verkoopboeken. Indien hierbij een tegenrekening is ingesteld, kan je geautomatiseerd dubbel boekhouden.

Dit klinkt nu nog wat complex in de oren. Dubbel boekhouden is dan ook geen makkelijk concept dat tot boekhouden gerekend wordt. Eén van de voordelen van boekhoudprogramma’s is dat je juist dit soort concepten niet hoeft te kennen. Terwijl jouw administratie wel netjes op orde blijft omdat het boekhoudprogramma automatisch dergelijke processen uitvoert.

Op deze pagina heb ik beschreven wat de precieze geschiedenis van dubbel boekhouden is, wanneer dubbel boekhouden relevant is, bespreek ik verschillende oefeningen en leg ik je het systeem haarfijn uit.

Inhoudsopgave

Wat is de geschiedenis van dubbel boekhouden?

Menig historici zijn het erover eens dat dubbel boekhouden enkele eeuwen na de eerste systemen van boekhouden zijn ontstaan. Om handel te kunnen drijven was het nodig om de transacties, bezittingen en schulden bij te houden. Het is niet realistisch om te denken dat handelaren tijdens dit tijdperk geen rekening hielden met openstaande schulden. Zonder enige rekening met het eigen vermogen te houden, is de cirkel namelijk niet rond te krijgen.

Volgens de geschiedenisboeken heeft de wet van Hammurabi de beginselen van dubbel boekhouden gevormd. Hij beschreef dat mensen moeten opschrijven wat zij geven en daarvoor terug ontvangen. Gaf jij iemand tien koeien en kreeg jij daar iets voor terug of moest jij daar nog iets voor terugkrijgen, dan moest dat op schrift gezet worden. Op basis van deze uitspraak, kunnen we oordelen dat er 1700 voor Christus, de tijd van Hammurabi, dubbel boekhouden al in enige vorm voorkwam.

Eén van de meest duidelijke aanwijzingen voor de dubbel boekhouden geschiedenis is te herleiden naar Toscane, Italië. Omstreeks het jaar 1320 lieten Italiaanse boekhoudboeken dubbele rekeningen zien. Alhoewel de daadwerkelijke debet en credit posten nog niet in deze boekhoudboeken te zien zijn, wijst dit erop dat het begin van dubbel boekhouden gegarandeerd aanstaande was.

De échte grondlegger van dubbel boekhouden is volgens velen de Italiaan Luca Pacioli. Hij schreef een boek waar dubbel boekhouden met de moderne invulling voor het eerst beschreven wordt. Als wiskundige en adviseur van verschillende bedrijven heeft hij dubbel boekhouden moeiteloos in het Italiaanse bedrijfsleven weten te introduceren. Dat enkele eeuwen later de hele wereld dubbel boekhouden gebruikt, had niemand verwacht.

Voor de echte dubbel boekhouden geschiedenis liefhebbers is de eerste uitleg die Luca Pacioli in zijn boek over dubbel boekhouden doet het herinneren waard:

dubbel boekhouden voor eenmanszaak

De Venetiaanse methode van dubbel boekhouden

U moet weten dat u van elke rekening in het journaal twee rekeningen in het grootboek moet maken. Namelijk één in het debet en één in het credit. Hierdoor ontstaat de balans die bij het afsluiten van het grootboek wordt opgemaakt tussen het debet en credit. Ook al noemen veel historici Luca Pacilio in de geschiedenis de echte maker van het dubbel boekhouden geeft hij in zijn boek aan dat hij het zelf verzonnen heeft. In zijn boek noemt hij dubbel boekhouden namelijk de Venetiaanse methode. Het blijkt dus dat deze Venetiaanse methode sterk met het dubbel boekhouden van tegenwoordig overeenkomt. Maar verder bewijs hiervan is nooit gevonden.

Het duurde meer dan 200 jaar voordat dubbel boekhouden ook in Nederland gebruikt werkt. Rond het jaar 1540 kwamen de eerste vermeldingen van deze boekhoudmethode voor. De omliggende landen hebben zelfs tot het jaar 1720 niet van dubbel boekhouden gebruik gemaakt. Ondertussen kunnen we ons geen wereld meer voorstellen waarmee we transacties en gebeurtenissen dubbel boekhouden. Een geschiedenis om je vingers bij af te likken.

Als boekhouden dubbel kan zijn, bestaat er dan ook enkel boekhouden?

De oplettende lezer onder ons vraagt zich misschien af of er naast dubbel boekhouden ook een enkele vorm bestaat. Voor velen verrassend genoeg is dat het geval. We noemen deze enkele vorm ook wel enkelvoudig boekhouden waarmee we alleen de in- en verkopen bijhouden. Kleine bedrijven kunnen in de meeste gevallen met enkelvoudig boekhouden het overgrote deel van de transacties en gebeurtenissen verwerken. Aan de achterkant vindt er vaak alsnog dubbel boekhouden plaats, waardoor we kunnen concluderen dat dit systeem onmisbaar is.

Wanneer gebruik je enkelvoudig boekhouden?

Gezien het feit dat het overgrote deel van de Nederlandse bedrijven als klein kan worden bestempeld, is het relevanter om te bespreken wanneer je enkelvoudig boekhouden gebruikt. Dubbel boekhouden komt weliswaar voor maar minder dan enkelvoudig boekhouden.

In principe kunnen kleine bedrijven hun volledige boekhouding op basis van de enkelvoudige methode verzorgen. Doordat zij vooral diensten of producten inkopen en verkopen, is de boekhouding zo eenvoudig dat de complexiteit van dubbel boekhouden overbodig is.

Dat wil niet zeggen dat wanneer je dubbel boekhouden gebruikt je altijd een groot bedrijf met een complexe boekhouding moet zijn. Je kunt ook als kleiner bedrijf dubbel boekhouden. Wanneer dubbel boekhouden jou meer inzicht geeft in bijvoorbeeld je bezittingen en schulden is de keuze snel gemaakt.

Wanneer gebruik je dubbel boekhouden?

Voor de meeste grotere bedrijven is dubbel boekhouden de gewoonste zaak van de wereld. Behalve dat zij dubbel boekhouden als een best practice zien, is het doorgaans ook verplicht. Dubbel boekhouden verschaft bedrijven meer inzicht in de huidige gezondheid. Wanneer dubbel boekhouden de norm is, kunnen verantwoordelijken binnen enkele minuten zien wat er precies gaande is. Een enkelvoudige boekhouding is hier niet geschikt voor.

Daar bovenop komen nog branche specifieke vereisten. Diverse branches hebben dubbel boekhouden als standaard. Vooral complexe branches kunnen alleen van een goede boekhouding voorzien worden wanneer dubbel boekhouden wordt toegepast. Een goed voorbeeld hiervan is de olie industrie waar diverse producten middels financiële constructies van post naar post worden verplaatst.

Uiteindelijk is het belangrijk dat je met een boekhouder of accountant bespreekt welke vorm van boekhouden voor jouw bedrijf van toepassing is. Sommige kleine bedrijven doen er met enige regelmaat wel goed aan dubbel te gaan boekhouden. Dat terwijl grotere bedrijven lang niet altijd een meervoudige boekhouding hoeven te kiezen.

Uitleg van het journaal

Laten we eens naar een concreter voorbeeld kijken waarbij we een journaalpost nemen. Een normaal journaal ziet er als volgt uit;

Debiteren aan rekening€ 100 
Aan te crediteren € 100

Zoals je kunt zien, heb je met deze vorm van boekhouden aan beide zijdes hetzelfde bedrag. De creditkant dient altijd gelijk te zijn aan de debetkant. Dit dient in zowel de grootboeken als in de gezamenlijke journalen zo te zijn. Moderne boekhoudpakketten doen deze vorm van dubbel boekhouden geautomatiseerd, zodat jij niet handmatig iedere mutatie hoeft te verwerken. Hierdoor hoeven bedragen maar eenmalig ingevoerd te worden terwijl het proces van dubbel boekhouden wel plaatsvindt. Deze manier is gelijk aan de hierboven beschreven methode.

Wanneer vervolgens de rekeningen worden opgesplitst, komen we uit op een balans en resultatenrekening. Samengenomen vormen deze twee rekeningen weer de jaarrekening die bedrijven verplicht moeten kunnen opvoeren.

Basisbeginselen van dubbel boekhouden

Een uitgebreide samenvatting van dubbel boekhouden heb je ondertussen gehad. De precieze basisbeginselen van dubbel boekhouden, waar deze samenvatting in uitmondt, komt op zes regels uit. Deze zes regels zijn;

  • Neemt het bezit toe, dan moet de rekening bezit debiteren
  • Neemt het bezit af, dan moet de rekening bezit crediteren
  • Neemt de schuld toe, dan moet de rekening schuld crediteren
  • Neemt de schuld af, dan moet de rekening schuld debiteren
  • Neemt het eigen vermogen toe, dan moet de rekening eigen vermogen crediteren
  • Neemt het eigen vermogen af, dan moet de rekening eigen vermogen debiteren

De zes bovenstaande regels helpen je het dubbel boekhouden voor een groot deel correct te verzorgen. Verdere specifieke regels gaan buiten de basisbeginselen van dubbel boekhouden. Het helpt daarentegen wel de verschillende rekeningen nog een keer na te lezen. De rekeningen van bezit, schuld en eigen vermogen geven hier een actueel beeld van.

dubbel boekhouden voor mkb

Door deze rekeningen correct aan te duiden verzeker jij jezelf van een correcte en nette boekhouding. Het moet eenvoudig zijn om je boekhouding te kunnen raadplegen, vooral bij dubbel boekhouden. De verschillende standaarden voor het overzichtelijk maken van dergelijke rekeningen heeft een eigen uitleg nodig.

Online boekhoudprogramma’s en dubbel boekhouden

Je hoeft niet bang te zijn dat online boekhoudprogramma’s en dubbel boekhouden niet samengaan. Ieder online boekhoudprogramma is namelijk zo ontworpen dat het op de achtergrond jouw boekhouding precies verwerkt op de manier zoals een echte boekhouder dat zou doen. Dat wil zeggen dat als er noodzaak voor dubbel boekhouden is, jouw boekhoudprogramma dit ook echt doet. Dit is onder andere terug te zien aan jouw balansmutaties.

Verschillende populaire boekhoudprogramma’s hebben dit onderdeel uitstekend uitgevoerd, waaronder Rompslomp, E-Boekhouden en Exact Online. Daarnaast is bekend dat zowel Twinfield, Visma als Informer Online zich uitstekend leent voor kleine en grote ondernemingen.

Op zoek naar een boekhoudprogramma?

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Zoek je een boekhoudprogramma?

Door de site te blijven gebruiken, ga je akkoord met het gebruik van cookies. meer informatie

Deze site is standaard ingesteld op 'cookies toestaan", om je de beste mogelijke blader ervaring te geven. Als je deze site blijft gebruiken zonder je cookie instellingen te wijzigen, of als je klikt op "Accepteren" hieronder, dan geef je toestemming voor het gebruik van Cookies.

Sluiten